Маҳдияи Гулрӯ, фаъоли ҳуқуқи занон, мутаваллиди шаҳривари 1364, дар Донишгоҳи Аллома Таботабоӣ ва Алзаҳро дар риштаи иқтисод дарс хондааст. Вай ба далели фаъолиятҳои сиёсӣ ва донишҷӯӣ аз соли 87 то 97 аз таҳсил маҳрум шуда ва дар ниҳоят вазорати улум мадраки коршиносии вайро аз Донишгоҳи Паёми Нур содир кард. Вай дар эътироз ба маҳрумият аз таҳсил дар соли 87, дар эътироз ба натоиҷи интихоботи соли 88 ва дар эътироз ба асидпошиҳои Исфаҳон дар соли 93 тавассути Иттилоъот ва Сипоҳ боздошт шудааст. Моҳномаи «Хатти сулҳ» дар гуфтугӯ бо вай ба решаҳои фарҳангӣ ва суннатии сексисм ва табъизи ҷинсиятӣ мепардозад.
Аз диди Шумо чи суннатҳое дар фарҳанги мо эрониҳо ҷараён дорад, ки метавонанд сексистӣ қаламдод шаванд?
Суннатҳои сексистӣ ду бахш ҳастанд, суннатҳои байналмилалие, ки дар ҷаҳон ба таври марсум вуҷуд доранд. Фарқе намекунад шумо дар кадом кишвар зиндагӣ кунед ё дорои чи миллият, фарҳанг ё дине бошед. Яъне чи дар кишварҳои тавсеъанаёфта ё тавсеъаёфта зиндагӣ кунед, як серӣ аз ин суннатҳои сексистӣ вуҷуд дорад. Барои мисол, мардҳо қавитар ва занҳо заъифтар ҳастанд ё мард набояд гиря бикунад, мардҳо бояд ноновар бошанд ва занҳо бояд корҳои хонаро анҷом бидиҳанд, занҳо модарон беҳтаре ҳастанд, мардҳо ба зот наметавонанд бачадорӣ бикунанд, вақте як духтар ба дунё меояд, бояд барояш ҳадяи суратӣ ё арӯсак гирифт, барои кодуи таваллуди писарҳо ҳатман бояд ҳадяи обӣ ё тира таҳия кард, асбоббозӣ барои писарҳо бояд тонку тӯпу аслиҳа бошад, ё барои ором кардани писарбчае, ки гиря мекунад, ба ӯ тазаккур медиҳанд мардҳо набояд гиря бикунанд, ё ба духтарбача арӯсак бидиҳанд, ки ту мисли момонҳо ҳастӣ ва набояд бигузорӣ гиря бикунад. Инҳо суннатҳои марсуми байналмилалӣ ҳастанд. Дарвоқеъ, ҳар фарде метавонад таҳти тарбияти суннатҳои сексистӣ қарор гирифта бошад, фарқе намекунад, ки дар кишвари тавсеъаёфтаи урупоӣ бошад ё кишварҳои бадавӣ ё ҳатто як қабилаи дуруфтодаи офриқоӣ. Мунтаҳо шакли ин суннатҳо бар асоси дин, миллият, фарҳанг ва ҷуғрофиё тағйир мекунад. Масалан, дар кишвари мо ба хотири вуҷуди ислом ва истинод ба ривоёт, аҳодис, фарҳанги 1400-солаи исломӣ, фарҳанги 2500-солаи эронӣ, суннатҳои ғолиб сексистии байналамилалӣ шаклҳои хоссе ба худ мегиранд. Бо ин ҳол, куллияти он сари ҷои худ боқӣ мемонад. Ба унвони мисол, ин фарҳанги сексистиро дар «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ метавонед бибинед, дар бахшҳое аз он занҳо ба унвони ҷодугарҳо муъаррифӣ мешаванд, ё суннатҳои баргирифта аз ривоёт ва аҳодис, ки ниҳоятан ба қонун табдил мешаванд, ки бар асоси онҳо занҳо нисфи мардон маҳсуб мешаванд. Ҳамин масъала ба шариъат кашида мешавад ва бар асоси он зан набояд кор бикунад, бояд уҷратулмисл (музд) бигирад, зан заъифа аст, ноновар хонавода мард аст, зан ҳамеша бояд муҳтарам шумурда шавад ва дар хона бимонад, модарӣ беҳтарин корест, ки зан метавонад анҷом бидиҳад, мард аз домани зан ба меъроҷ меравад, бузургтарин ҷиҳоди зан модарӣ аст ва… Фарҳанги эронӣ ва исломӣ ин арзишҳоро дар шаклҳои дигаре ташдид мекунад. Ин фарҳангеро, ки имрӯз мо бо он даргир ҳастем, як бахши байналмилалӣ, ки ҳамаи занҳо бо он даргир ҳастанд, бахше ба воситаи фарҳанг бо он даргир ҳастанд ва бахше ҳам ба хотири шариъати ислом ба занҳо таҳмил мешавад, ки аз лиҳози қонунӣ тайи 40 соли ахир бештар бо он даргир будаем, чун тайи ин солиён қонун бар асоси шариъат танзим шудааст ва ин мавонеъеро эҷод кардааст, ки занҳои эронӣ имрӯза бо он рӯбарӯ ҳастанд. Ончи занон дар ҳамаи дунё бо он даргир ҳастанд, дар Эрон ба воситаи фарҳанг ва шариъат ташдид шудааст.
Сексистӣ будани фарҳанг ва суннатҳо чигуна равобити солим ва созандаи ҷинсиятҳоро хусусан байни зану мард махдуш мекунад?
Дарвоқеъ, суоли шумо ду бахш аст. Равобити байни ҷинсиятҳо дар сурати вуҷуди ин суннатҳои сексистӣ ва ҳамчунин дар сурати набуди онҳо чи тафовуте бо ҳам доранд. Бояд бибинем бо вуҷуди ин суннатҳо ва фарҳангҳо чи иттифоқе дар ҷомеъа уфтодааст. Чанд буҳрони ҷиддӣ дар дунё вуҷуд дорад, ки дар кишвари мо ба далоиле, ки гуфтем, бамаротиб шадидтар ҳастанд, ҳамин амр осебҳои бештареро низ мутаваҷҷеҳи мо мекунад. Фарз кунед, ки солиёни сол ба мардҳои як кишвар гуфта шудааст, ки ту ҳақ надорӣ гиря бикунӣ ва бояд шуҷоъ бошӣ. Ҳоло ин писарҳо бузург шуданд ва аз онҳо интизор меравад, ки ба лиҳози равонӣ одамҳои солиме бошанд! Аз кӯдакӣ ба ӯ гуфта шудааст, ки ҳақ надорад ибрози эҳсосот бикунад, ҳоло замоне ки ба булуғ мерасад ва вориди иртиботи отифӣ мешавад, оё бояд аз ӯ интизор дошт, ки битавонад ба шарики отифияш, чи ҷинси мухолиф ё чи мувофиқ, ибрози эҳсосот бикунад? Ӯ қатъан нотавон аз ибрози эҳсосот хоҳад буд, чун аз кӯдакӣ ва замоне ки имкони ибрози эҳсосоташро доштааст, ба ӯ гуфта шудааст, ки ҳақ надорӣ эҳсосотатро баён бикунӣ, ҳақ надорӣ гиря бикунӣ. Аз кӯдакӣ ба ӯ гуфтанд, ки ту ҳамакораи як хонавода ҳастӣ. Вақте фақат ду сол син доштааст, падараш мавқеъи хориҷ шудан аз хона ба ӯ гуфтааст, ки ман меравам, ту мувозиби модарат ва хоҳарат бош. Яъне як модари сиву чанд сол ва як духтари даҳ-дувоздаҳсоларо ба як писарбачаи дусола супурдаанд ва ин бори масъулият аз ҳамон кӯдакӣ рӯи дӯши ӯ қарор гирифтааст. Замоне ки аз кӯдакӣ ба писарбачаҳо гӯшзад шудааст, ки масъулияти ташкили хонавода бо онҳост, набояд интизор дошт, ки синни издивоҷ пойин набошад. Аз тарафи дигар, ба духтарбача гуфта мешавад, ки ҳамеша писар ё марде ҳаст, ки қарор аст мувозиб ва ҳомии ту бошад. Бад-ин шакл ба ӯ илқо мешавад, ки ту на масъулият дорӣ, на вазифа дорӣ кор бикунӣ ва бемасъулиятии ту идома хоҳад дошт, то замоне ки издивоҷ бикунӣ, аз он пас каси дигаре ҳомии ту хоҳад буд. Бар асоси қавонин, меҳрияе барои ту таъйин мешавад ва тайи муъомилае дар изои меҳрия фурӯхта мешавӣ. Хариду фурӯше ин васат шакл мегирад, ки як тараф худашро мефурӯшд ва тарафи муқобил дар изтироби ҳамешагии ба иҷро гузошта шудани меҳрия дар вазъияти нобаробар қарор мегирад. Дар чунин вазъияти нобаробарӣ чи тур мешавад интизор дошт, ки синни издивоҷ дар кишвар боло наравад! Бар асоси оморҳо, синни издивоҷ дар Эрон аз хеле аз кишварҳои урупоӣ болотар аст, омори зоду валад низ пойинтар аст. Суннатҳои ғолиб бар ин оморҳо таъсир доранд. Ҷавонон аз эҷоди робита ва таъаҳҳуд метарсанд, аз тарафе хонаводаҳо ҳам онҳоро бештар аз ин таъаҳҳуд метарсонанд. Ҳамзамон, нобаробарӣ, тафкик ва табъизи ҷинсиятӣ аз кӯдакӣ дар ҳамаи ҷавониби зиндагии онҳо вуҷуд доштааст. Ҳамеша ба унвони тобу ба ҷинси мухолиф нигоҳ кардаанд, аз синини чаҳор-панҷсолагӣ дар маҳди кӯдак кӯдакҳо аз ҳамдигар ҷудо шудаанд, дар донишгоҳ вориди робитаҳои мариз мешаванд, агар ҳам иртиботе вуҷуд дошта, қарор бар ин будааст, ки писар ҳамаи ҳазинаҳои онро мутақаббил шавад. Дар чунин улгуҳое аз равобит, ба назар намерасад, ки имкони ташкили як робитаи баробар вуҷуд дошта бошад. Пас мешавад, ки гуфт тарбияти нобаробар дар Эрон ҳарду ҷинсро таҳти таъсири манфии худ қарор додааст. Хелеҳо муътақид ҳастанд, ки мубориза бо тарбияти сексистӣ ва дифоъ аз тарбияти баробар, танҳо ба манзилаи дифоъ аз ҳуқуқи занон аст, дар ҳоле ки вақте аз мухолифат бо тарбияти сексистӣ ҳарф мезанем, дарвоқеъ дорем аз ҳуқуқи инсон дифоъ мекунем. Чун осебҳои ин шеваи тарбият ҳам занон ва ҳам мардонро шомил мешавад ва тоза вақте ки ба синни булуғ мерасанд, осебҳои ҷиддитар худашонро нишон медиҳанд. Масалан, равобити маризе, ки дар Эрон вуҷуд дорад, қатъан ба хотири тарбияти сексистӣ аст. Дар бисёре аз кишварҳои дигар, ки тарбияти сексистӣ дар онҳо ғолиб аст, аз тариқи системи омӯзишӣ дар ҷиҳати ислоҳи он гом бардошта мешавад, аммо дар системи омӯзишии Эрон ин тарбияти сексистӣ ташдид мешавад ва ҳамин амр аст, ки ба иттифоқҳои ваҳшатнок мунҷар мешавад. Аммо агар ин вуҷуд надошта бошад, қатъан равобити баробар шакл мегирад. Ман исми ағлаби издивоҷҳои эрониро питзои қурмасабзӣ мегузорам, мо ба унвони феминист саъй мекунем тайи коргоҳҳое шурути зимни ақд ва баробарӣ дар равобитро барои бачаҳо тавзеҳ бидиҳем. Аммо ҳамин ҳам ҳамеша бо маҳдудиятҳое рӯбарӯст, масалан фикр кунед коргоҳе бо ин мазмун ба даъвати анҷумани исломӣ дар донишгоҳе баргузор кунем. Бо ин кор ҳам анҷуман таҳти фишор қарор мегирад, ҳам ман тавассути ниҳодҳои амниятӣ эҳзор ва бозхост мешавам, ки чиро чунин коргоҳҳое баргузор мекунед? Дар ҳоле ки агар ин коргоҳҳо баргузор шаванд, издивоҷи баробар шакл мегирад ва ҳамин издивоҷи баробар метавонад хеле аз масоилро ҳал кунад. Ҳоло манзурам аз питзои қурмасабзӣ чи буд? Барои мисол, хеле аз занҳо дар Эрон дӯст доранд издивоҷи баробар дошта бошанд, ҳаққи талоқ ва хеле аз шурути зимни ақдро мутолиба мекунанд, аммо ҳамзамон хостори меҳрия ҳам ҳастанд. Аз тарафи дигар, тарафи муқобил ҳардуи ин шурутро қабул намекунад ва аз ҳамон аввал даргирӣ ба вуҷуд меояд. Яъне осори мухарриби тарбияти сексистӣ аз ҳама лиҳоз худашро нишон медиҳад. Аз ҳар тараф ин мавзӯъро баррасӣ кунед, ё ба омӯзиш мерасед, ё ба вазорати улум, ё ба системи ҳукуматӣ! Яъне наметавон гуфт, ки фаъолини маданӣ батанҳоӣ метавонанд ин муъзалро ҳал кунанд. Дар ҳоли ҳозир мебинем, ки хеле ҷиддӣ бо фаъолини занон ва мухолифини тарбияти сексистӣ бархурд мешавад. Гоҳе аз худам мепурсам, инҳо, ки ин тавр бо ин фаъолин бархурд мекунанд, оё воқеъан намедонанд, ки фаъолият дар ин замина чи хидмате ба муқобила бо осебҳои иҷтимоъӣ мекунад? Мисли кабк сарашонро кардаанд зери барф ва аслан мутаваҷҷеҳ нестанд, ки омӯзишҳои баромада аз фарҳанг ва суннати сексистӣ чи қадр ба ҷомеъаи Эрон осеб задааст. Аз миён бардошта шудани ин шеваи омӯзиш ба роҳатии ҳарчи тамомтар тамоми осебҳоеро, ки арз кардам, мисли як ғалатгир пок мекунад.
Клишеҳои ҷинсиятии марбут ба муроқибат ва муҳофизат аз зан (ба унвони мисол, хоҳар, модар, ҳамсар) тавассути мард дар фарҳанги мо чигуна ба сохти мақулаи номус мунҷар мешавад? Масъалае, ки аз ҷомеъаи мо қурбонӣ гирифтааст.
Ин масъала дар миёни баъзе аз ақвоми эронӣ марсумтар аст. Мебинем дар ҷоҳое, ки қавонин нуфузи бештаре доранд, қатлҳои номусӣ ҳам коҳиш пайдо кардаанд. Аммо дар бахшҳое аз Эрон камокон ин масъала вуҷуд дорад. Ин ки як мард бар асоси кӯчактарин суизанне метавонад ҳамсараш ё духтарашро бикушад, ҷудои аз ин ки як клишеи ҷинсиятӣ аст, баҳси қонун ҳам дар он матраҳ аст. Падаре, ки бар асоси қонун валии дам (нигаҳбони хун ё кинхоҳ)-и духтараш ба ҳисоб меояд ва ин иҷозаро дорад, ки духтаршро бидуни пайгирии қазоӣ бикушад, дар навъи худаш як халои қонунӣ маҳсуб мешавад. Шояд агар қавонин аз ин даст вуҷуд надошта бошад, қатлҳои номусӣ ҳам коҳиш пайдо кунад. Тадвини қавонини пешгирона ва муҷозотҳо метавонад аз бисёре аз ин қатлҳо ҷилавгирӣ кунад. Дар канори ин, ироаи омӯзишҳои хос дар ин манотиқ қатъан таъсиргузор хоҳанд буд. Метавон дар ҳар минтақа як мавзӯъеро барҷаста кард ва бар асоси он омӯзишҳои лозимро ироа дод. Масалан, метавон дар манотиқи бо қатлҳои номусии бештар давраҳои омӯзишӣ ва корҳои пажӯҳишӣ дар ин замина анҷом дод. Аммо мутаассифона ин масъала чи тайи 40 соли ахир ва чи дар даврони Паҳлавӣ ва пеш аз он, ҳеҷ вақт баҳси қатлҳои номусӣ ва занон масъалаи муҳимме маҳсуб нашудааст. Дар даврони Паҳлавӣ ҳам сирфан бар асоси ин ки маҳдудияте барои пӯшиши занон вуҷуд надошта, наметавон натиҷа гирифт, ки масъалаи занон муҳим маҳсуб шудааст. Дар мавриди баҳсҳои номусӣ ҳам ба ҳамин шакл аст, ҳеҷ вақт қонуни сифту сахте барои он дар назар гирифта нашудааст. Агар ин иттифоқ меуфтод, қатъан коҳиш пайдо мекард. Дар солҳои ахир мебинем, ки ин масъала ҳатто агар ба сурати қатл дигар вуҷуд надошта бошад, ба сурати асидпошӣ худашро нишон медиҳад. Марде, ки асид рӯи сурати ҳамсараш рехта, падаршавҳаре, ки ба хотири суизан (бадгумонӣ) ба рӯи арӯсаш асид пошида ва намунаҳое аз ин даст, ки қатъан метавон равишҳои пешгиронае барои он дар назар гирифт.
Нақши омӯзишу парваришро дар маҳдуд кардани суннатҳои забонӣ ва фарҳангӣ, ки метавонанд ҳовии клишеҳои сексистӣ бошанд, чигуна арзёбӣ мекунед? Вазъи кунунии омӯзиш дар куҷои кор қарор дорад?
Дар мавриди омӯзишу парвариш вазъият ба лиҳози клишеҳои ҷинсӣ ва нигоҳи сексистӣ, бавижа дар мақтаъи ибтидоӣ фоҷеъабор аст ва нигоҳ башиддат занситез аст. Ангор китобҳо барои писарҳо нивишта шудааст ва қарор нест духтарҳо ҳам он китобҳоро бихонанд. Рӯйкарди китобҳо комилан дар ростои бозтавлиди нигоҳи суннатӣ ба зан аст, монанди: зани ошпаз, зани парастор, зане, ки дар хона ва хусусан ошпазхона қарор дорад, марде, ки савор бар асб аст, марде, ки ба ҷабҳа ва ҷанг меравад. Қаблан ҳам ишора кардам, ин клише ҳатто ба нафъи мардҳо ҳам нест. Ин клишеҳо дар даҳаҳо ва давраҳои қабл ҳам буда, аммо дар мақтаъи кунунӣ ташдид ва чандин баробар шудааст, тавре ки шахсиятҳои зан ва ё духтарҳо дар мутуни китобҳо ҳатто исм ҳам надоранд. Қаблан дар китобҳои давраи бачагии мо заноне буданд, ки дасти кам исмашон дар зеҳнҳо монда ва хотира шуданд, монанди Кавкабхонум, Тасмими Кубро ва… Дар китобҳои ҷадид ҳеҷ исму шахсияти занонае нест, ки ба андозаи шахсиятҳои музаккар ба гӯши кӯдакон ошно бошад. Тамоми касоне, ки қарор аст корҳои хос анҷом диҳанд, шахсиятҳои мардона ҳастанд. Қаҳрамонҳои достонҳои ҷаззоб мард ҳастанд ва қатъан ин бозтавлиди фазои воқеъии ҷомеъаест, ки мустақиман ва ҳатто омидона дар китобҳо ва раванди омӯзишӣ такрор мешавад. Дар мавриди таъсир ва натоиҷи ин равия ва сиёсати омӯзишӣ чизе нест, ки ман онро табйин кунам, аммо ба гуфтаи ҷомеъашиносон ва равоншиносон, тасовире, ки солҳои аввалияи омӯзиш дар нохудогоҳи кӯдакон менишинад, солҳои сол боқӣ мемонад. Бо ин вазъият фикр мекунед, ки духтарбачаҳои мо чи тасвире аз нақши иҷтимоъии худ ва вазъияташон дар оянда месозанд? Оё тасаввур мекунанд зане шоғил ва мустақил бошанд, вазир шаванд, фазонавард, донишманд ва ё нивисанда ва… бошанд ва ё ин ки дар хона мемонанд ва ошпазӣ мекунанд. Албатта, ҳамаи ин занон (хонадор) ҳама бо арзиш ҳастанд, аммо оё қарор аст тасаввур кунанд, ки метавонанд корҳои бузурге анҷом бидиҳанд? Инҳо клишеҳоест, ки дар солҳои аввалияи омӯзишӣ, дар синни ҳафт-ҳаштсолагӣ дар зеҳни кӯдакон шакл мегирад. Ва ҳамон солҳо системи омӯзишии имрӯзи мо дар зеҳни ин кӯдакон чӣ духтар ва писар шакл медиҳад. Писарбачаҳо дар синни пойин нисбат ба духтарҳо ёд мегирад, ки қарор аст дар хона бинишинад, қарор аст зарф бишурад ва… ва ҳаминҳо солҳо дар зеҳни онҳо мемонад ва бисёр сахт аст дар оянда аз ӯ марде дар биёяд, ки мудофеъи ҳуқуқи занҳо ва хостори баробарӣ бошад. Ва сахт аст, ки он духтарон заноне ҷасур ва сахткӯш бишаванд. Дар мавриди сифоти бакоррафта дар китобҳои омӯзишӣ ҳам ҳамин тавр аст, масалан шуҷоъу ҷасур мардона ва меҳрубону дилсӯз занона қаламдод мешавад, дарвоқеъ ин иҷоза дода намешавад мардони оянда меҳрубону дилсӯз ё занон шуҷоъу ҷасур бошанд.
Мехоҳам бигӯям, ин системи омӯзишӣ хусусан дар давраи ибтидоӣ таъсири мухаррибе дар зеҳну эҳсоси кӯдакон ба ҷо гузоштааст. Тамоми ин солҳо равоншиносҳо, ҷомеъашиносҳо, фаъолини ҳуқуқи занон ҳар сол, ки ин китобҳо чоп шудаанд, фарёд задаанд, ки ин китобҳо муносиб нест, зидди зан ва зидди кӯдак ҳастанд, аммо мутаассифона ҳеҷ таъсире надошта ва касоне, ки на шинохте нисбат ба кӯдакон ва тарбиятҳои ғайри ҷинсиятӣ доранд, китобҳоро менивисанду чоп мекунанд ва милюнҳо кӯдакро дар мақтаъи аввалияи омӯзиш бо омӯзиши ғалат бор меоваранд.
Имрӯза бо таваҷҷуҳ ба ин ки тағйироти асосӣ дар нақшҳои иҷтимоъии ҷинсиятҳо рух дода, мардони зиёде ба истеҳқоқи ҳуқуқашон бархоста ва муддаъӣ ҳастанд, ки сексисм ва клишеҳои ҷинсиятӣ онҳоро низ зери зарб гирифтааст. Ҳатто дар мавориде гуфта мешавад худи феминисм ба навъе сексистӣ аст ва ба табъиз алайҳи мардон доман мезанад. Ин иддиъоро мепазиред?
Бояд баҳсро бар ин масъала биёварем, ки дар Эрон феминисм чи тур таъриф шуд. Ман ба унвони як зани феминист фикр мекунам, ки асосан намешавад, ки касе ба ҳуқуқи башар ва баробарии инсонҳо эътиқод дошта бошад ва феминист набошад. Ба ҳамин далел, мардоне, ки зидди феминист ҳастанд ё занон ва мардоне, ки мегӯянд мо ба баробарӣ эътиқод дорем, вале феминист нестем, ҳанӯз таърифи феминистро дарк накардаанд ё ин ки ин амрро чизе берун аз мафҳуми он дидаанд ва фикр мекунанд он таърифе, ки худ доранд, бар ин амр татбиқ мекунад. Масалан, мосте дидаанд, ки сиёҳ буда ва ба онҳо гуфта шуда, ки ин мост аст, дар ҳоле ки воқеъияти мост сиёҳ нест ва он чизи сиёҳ мост набудааст. Ман намедонам чи аз феминисм дидаанд, ки мегӯянд, ки мо ба баробарӣ эътиқод дорем, аммо феминист нестем. Ин яке аз ғалаттарин ҷумалотест, ки дар кулли зиндагиям шунидаам, ки ба баробарӣ эътиқод дорам, аммо феминист нестам! Ба хотири ин ки асосан феминисм, яъне баробарӣ ва чизе фаротар аз он нест. Агар ин зан гуфт ман феминист ҳастам ва мисли як зани ғарбӣ издивоҷи баробар мехоҳам, аммо мисли як зани мусалмони шарқӣ меҳрия мехоҳам ва иддиъои феминист будан кард, ин танҳо як иддиъо аз сӯи ӯст ва бар ҳар иддиъое наметавон сиҳҳа гузошт.
Он оқое ҳам, ки мегӯяд ман мехоҳам аз мавоҳиби зани баробарихоҳи ғарбӣ истифода кунам ва ҳамсарам сари кор биравад ва даромадашро биёвард ва бо ҳам тақсим кунем ва ҳамаи умури зиндагиямон мушорикатӣ бошад, аммо ман интихоб кунам, ки ҳамсарам кай аз хона берун биравад ва чи замоне ба хона баргардад ва бигӯяд, ки феминист ҳам ҳастам, чунин марде феминист нест.
Феминисм таърифи рӯшане дорад. Яъне ё таъриф пазируфта мешавад, ки мушаххасан як тавофуқи баробар аст, ва ё ин ки онро намепазирӣ ва наметавонӣ иддиъо дошта бошӣ, ки ман феминист ҳастам.
Феминисм дар фурми дуруст он баробарихоҳ аст ва ҳатто метавонад ба нафъи комили мардҳо бошад. Мардҳое, ки фикр мекунанд дар ҷомеъа аз дидгоҳи ҳуқуқи ҷинсиятӣ мавриди ситам воқеъ шуданд. Яъне феминисм метавонад мардонро ҳам дар ливои худ ба баробарӣ ва ҳолати матлуб бирасонад. Комилан муътақидам, ки феминисм ба нафъи ҳам занон ва ҳам мардон аст. Яъне фарз кунед, ки баробарӣ дошта бошед ва дар як робитаи баробар ва ҷомеъаи баробар бошед ва аз қайду бандҳое, ки метавонад туро дар ҷойгоҳе болотар ё пойинтар қарор бидиҳад, раҳо бишавед. Қатъан зиндагии роҳаттаре хоҳед дошт. Яъне ман шак надорам, ки чи барои занон ва чи барои мардон, феминисм роҳи наҷот аст. Бар дӯши мардон дар тамоми тӯли торихи башарӣ масъулиятҳоеро ба воситаи мард будан гузоштаанд, ки феминисм мегӯяд, ки он борҳоро аз дӯштон замин бигузоред! Ва занон ҳам қайду бандҳоеро ба воситаи зан буданашон бар пояшон бастаанд, феминисм мегӯяд, ки ин қайду бандҳоро аз пои шумо боз мекунам. Пас ин амр ба нафъи ҳардуи онҳост. Ба ҳамин хотир ҳам мегӯям, ки феминисм танҳо роҳест, ки ҳарду ҷинс бо он наҷот пайдо мекунанд. Яке масъулиятҳоеро, ки дар тӯли торих ва ба воситаи мард будан ба дӯш кашида, бар замин мегузорад ва ҷинси дигар ҳам таноберо, ки ба воситаи ҷинсият бар пояш баста шуда, боз мекунад. Мунтаҳо бо таърифи ғалате, ки мумкин аст дар ҷомеъа шакл гирифта бошад, мумкин аст иддае таърифи дигаре ироа бидиҳанд ва бигӯянд ин зансолорӣ ва зиддимард будан аст. Воқеъан бигӯям, ки ман ҳеҷ ҷои таърифи феминисм чунин таъриферо намебинам.
Албатта, ҳар ҷунбише вуҷӯҳи мутафовите дорад ва гурӯҳҳои мухталифе бар он кор кардаанд. Масалан феминистҳои либерол ё феминистҳои сусиёлист нигоҳи мутафовите доранд ва онҳо ҳам бо феминистҳои родикол ихтилофи назаре доранд.
Ман мепазирам, ки феминистҳои родикол ҳам вуҷуд доранд ва ман мункири фаъолиятҳо ва назарияҳои онҳо намешавам. Вале он чизе, ки имрӯз дар ҷомеъаи Эрон дорем ва кор ҳам мекунанд, ин нест. Ман худамро сусиёлфеминист медонам, ки муътақидам таъсиргузортарин шакли феминисм аст. Ба таври куллӣ, бар ин боварам, ки сусиёлистҳо ба амалгароӣ ва воқеъгароӣ наздиктаранд.
Родиколҳо дар тамоми наҳлаҳо (ҷараёнҳо ё мактабҳо)-и фикрӣ ҳузур доранд. Аммо мешавад пурсид, ки дар ҳашти морс (Рӯзи ҷаҳонии зан) дар ҷаҳон чиқадр садои феминстҳои родикол буланд мешавад? Масъала ин ҷост, ки ҷамъи кӯчаке аз феминистҳои родикол ҷое ҷамъ мешавад ва баъд ҳамон барҷаста мешавад ва масалан мегӯянд, ки феминистҳо ҳаминҳое ҳастанд, ки рафтанду ҷилави Созмони Милал лухт шуданд.
Занони феминисте, ки дар Эрон мутолиба мекунанд, ки занон ба истодиюм бираванд. Шумо дар бисёре аз кишварҳои ҷаҳон биравед ва бигӯед, ки занони феминисти эронӣ доранд барои вуруд ба истодиюми масалан Озодӣ мубориза мекунанд ва ё дар мавриди дучархасаворӣ дар Исфаҳон баҳс мекунанд ва ё дар баробари маҷлис барои эътироз ба асидпошӣ таҷаммуъ мекунанд ва боздошт мешаванд ё дар Рӯзи ҷаҳонии коргар боздошт мешаванд, ва баъд бигӯӣ ин занони феминисти эронӣ родикол ҳастанд, ин ҳарф бисёр ғайримунсифона аст. Ба ин далел, ки занони феминист дар Эрон барои ҳуқуқи аввалияи худ дар Эрон мубориза мекунанд. Ин ки касе бихоҳад дар Эрон бигӯяд, ки занони феминисти эронӣ ҳатто ба самти родиколисм рафтаанд, метавонад ғайримунсифонатарин навъи нақди ҷунбиши занон дар Эрон бошад. Чун мо масирамон ба самти родиколисм наметавонад биравад ва мутолиботи мо мутаассифона ин қадр ҳаддиақаллӣ аст, ин қадр саркӯб шудаем ва ин қадр хостаҳо ва мутолиботи моро ба каф расондаанд, мо маҷбурем феълан барои ҳалли ин мутолибот талош бикунем, то баъд ба суроғи ин биравем, ки хостае болотар аз ин мутолиботи ҳаддиақаллиро дошта бошем. Мо ҳанӯз дар Эрон вазири зан наметавонем дошта бошем. Чи бирасад ба ин ки рӯзе бихоҳем хоста ё мутолибаи болотаре дошта бошем.
Албатта, вазири беҳдошти оқои Аҳмадинажод зан буд. Яъне дастикам як намуна доштем!
Манзурам як вазири зани воқеъӣ буд.
Оё ба назари Шумо, мудерните бо таваҷҷуҳ ба вижагиҳояш сексисми ҷадидеро бо худ ба ҳамроҳ овардааст? Оё метавонем байни сексисми суннатӣ ва мудерн тафовути бунёдине қоил шавем? Нисбати ин ду ба унвони ваҷҳҳои торихии табъизи ҷинсиятӣ аз назари Шумо чист?
Клишеҳои ҷинсиятӣ маҷмӯъае аз суннатҳо ва бахше аз фарҳанг аст ва бо ҳузур дар суннат, урф ва мазҳаб солҳои сол ҳузур доштааст. Ва ҳанӯз ҳам идома дорад. Аммо чизе, ки мудернисм ба он изофа кард, абзорӣ шудан ва убже (обект) шудани зан аст. Инро дар расонаҳо ва масалан арсаи таблиғот мебинем. Бо ин ки баҳси ҳиҷоб дар Эрон хеле сифту сахт пайгирӣ мешавад, аммо дар Эрон ва дар Садову Симо ҳам, инро дорем. Ин баҳси муфассалест ва гуфтугӯи ҷудогонаеро дар мавриди расона ва занон дар Эрон метавон дошт. Аммо ба таври хулоса, ин клише шудани занон дар таблиғот бозтавлид мешавад. Масалан, ҳамвора дар таблиғот ин зан аст, ки ғизоро омода мекунад ва ҷилави мард мегузорд. Ҳатто вақте таблиғи бонкӣ мекунанд, ин мард аст, ки корти бонкӣ дасташ аст, пулро мегирад ва ба зан медиҳад ва зан сирфан масрафкунанда аст ва умуман нақши тавлидкунандагӣ бо мардон аст. Нуктаи дигар истифода аз зебоии занон аст ба унвони сужеи ҷаззобиятҳои басарӣ, ки албатта дар Ғарб бисёр бештар аст, аммо дар расонаҳои дохилии мо ҳам кам нест ва ин нигоҳи абзорӣ ба занонро судҷӯёна ба кор мебаранд.
Бо ташаккур аз фурсате, ки дар ихтиёри «Хатти сулҳ» қарор додед.
Манбаъ: моҳномаи «Хатти сулҳ»
Линки манбаъ дар Трибуни Замона
